Residentie Eliot Higgins (Bellingcat)

  • Datumvr. 26 okt - di. 31 dec. 2019
  • Met wieCentre for the Humanities, DUIC, Fontys Hogeschool Journalistiek, Het Huis Utrecht, HKU, Hogeschool Utrecht, IMC Weekendschool, Impakt Festival, ROC Midden Nederland, Universiteit Utrecht

Eliot Higgins:

‘I’m really looking forward to the future collaborations we’ve planned, the idea with workshops for local people from a variety of backgrounds leading to investigations is very exciting for me.’

In samenwerking met Impakt komt Eliot Higgins van online onderzoekscollectief Bellingcat naar Utrecht. Higgins ontwikkelde de Bellingcat-methode, waarmee burgerjournalistiek met behulp van online beschikbare open source-gegevens mogelijk is. Door gebruik te maken van online bronnen zoals filmpjes, kaarten en sociale media wist Higgins in 2012 aan te tonen dat er chemische wapens werden gebruikt in Syrië. In 2014 richtte hij Bellingcat op, dat vervolgens met research naar bijvoorbeeld de MH17 liet zien hoe iedere burger kan bijdragen aan waarheidsvinding en fact-checking, met simpele software en middelen die vrij beschikbaar zijn op het internet.

Higgins komt naar Nederland om zijn methode en boodschap te verspreiden, maar wil ook graag een duurzame relatie aangaan met de stad. Hoe kan de Bellingcat-methode geïntegreerd worden in bijvoorbeeld het curriculum van journalistiekopleidingen? Hoe kunnen we de methode toepassen op lokale vraagstukken in Utrecht? En hoe halen we het beste uit het samenbrengen van mensen van verschillende achtergronden en disciplines?

Higgins vraagt het Utrechtse netwerk daarnaast met hem mee te denken in ethische vragen. Achter je computer kunnen uitvinden wie er achter de oorlog in Syrië zit, welke route de BUK-raket volgde en welke soldaten de raket reden die de MH17 uit de lucht schoot: moet je die informatie ook wereldkundig maken? Ook als je daarmee de wereldconflicten beïnvloed? Wat doet dat met je als mens? En mogen jonge kinderen ook met deze methoden in aanraking komen? Hoe neem je dit soort ethische beslissingen? Dat zijn de vragen waarover de Utrechtse partners met hem verder willen denken. Kunstenaars worden in contact gebracht met Higgins en zijn methode. Wat doen zij met deze techniek/methode en de resultaten?

Eliot Higgins was van vrijdag 26 t/m zondag 28 oktober in Utrecht en gaf op zaterdag 27 oktober tijdens het IMPAKT Festival een introductie op de Bellingcat-methode. In Het Huis Utrecht liet hij voorbeelden zien van zaken die Bellingcat door het analyseren van bronnen op het internet wist op te lossen. Hij toonde niet alleen hoe toegewijd Bellingcat hiermee aan de slag is, maar hij liet ook zien dat iedere burger zo kan bijdragen aan waarheidsvinding en fact-checking. In een gesprek met VPRO-journalist Jair Stein lichtte Eliot de Bellingcat-methode toe. Ook vertelde hij over de workshop die hij in november in Utrecht zal geven. Bekijk hier de lezing:

WORKSHOP THE BELLINGCAT METHOD / ELIOT HIGGINS
13, 14, 15 november 2018

Echt aan de slag konden professionals en studenten uit Utrecht en daarbuiten in november. Van 13 tot en met 15 november organiseerde Impakt in samenwerking met Residenties in Utrecht een driedaagse workshop door Bellingcat in Impakt, Centrum voor Mediacultuur (Lange Nieuwstraat 4, Utrecht). In deze driedaagse workshop leerde Eliot Higgins en andere leden van Bellingcat hoe je de Bellingcat Method kunt gebruiken om zelf onderzoek te doen. Deelnemers zetten online middelen en platformen en simpel te verkrijgen software in voor fact-checking en onderzoeksjournalistiek. De eerste twee dagen van de workshop bestonden uit een combinatie van trainingen en hands-on onderzoek. De derde dag was gewijd zijn aan een onderzoek via de Bellingcat Method naar een onderwerp naar eigen keuze.

De workshop had een twintigtal deelnemers met verschillende achtergronden, van journalisten tot studenten en van documentairemakers tot activisten. Hier een greep uit de ervaringen:

Sander van de Poel (Student Mediaredactie ROC Midden-Nederland Media, ICT & Design College):

‘Ik denk dat de Bellingcat-methode voor iedereen relevant kan zijn, zelfs al zit je niet in de journalistieke richting. We hebben in de wereld momenteel veel discussie over fake news. Je hebt best veel tools in handen om de waarheid te achterhalen en vervolgens je eigen mening te vormen, en om kritisch naar de media te zijn waar nodig. Het is handig voor iedereen, dat is ook bedoeling van deze workshops. Zelf kun je heel veel bereiken!’

Robert Oosterbroek (Journalist DUIC (De Utrechtse Internet Courant))

‘De vertaalslag naar lokale journalistiek maak je niet door 1-op-1 alles van de Bellingcat-methode over te nemen. In Utrecht zit je veel dichter op het onderwerp. Ik werk bijvoorbeeld niet snel met satellietfoto’s, omdat ik Utrecht uit mijn hoofd ken. Maar Eliot liet zien hoe je terug in de tijd kunt kijken met satellietfoto’s. Zo kun je bijvoorbeeld zien hoe de stad verandert. In Utrecht zijn bomen en illegale bomenkap een belangrijk onderwerp. Op een satellietfoto kun je mooi zien of bomen gekapt zijn en wanneer dat gebeurd is. Zo’n middel kan ik in Utrecht dus goed gebruiken.’

Stern de Pagter (Freelance journalist/medewerker factcheckdesk FACTORY van de Fontys Hogeschool Journalistiek)

‘Ik ben er van overtuigd dat dit soort onderzoekstechnieken nodig zijn. Het internet en daarmee ook de data en tools die journalisten kunnen gebruiken blijven groeien. Opleidingen kunnen daarin niet achterblijven, en ik merk ook dat er behoefte is om dit te integreren in het onderwijstraject.’

FACTORY heeft raakvlakken met Bellingcat. Wel zijn we tot nu toe heel tekstueel: we zoeken uit of stellingen in artikelen kloppen. Bellingcat doet veel met beeldverificatie, dat is voor ons ook heel waardevol.

Ernst-Jan Hamel (Docent School voor Journalistiek Utrecht)

‘Je gaat heel anders denken over journalistiek en fact-checking door deze workshop. Ik denk niet dat iedereen zo slim als Eliot Higgins hoeft te worden, maar wel dat je een paar van deze technieken standaard in je repertoire kunt opnemen. Voor media is het heel interessant, bijvoorbeeld om een reconstructie van een verhaal te maken. Dit kun je ook heel goed met een klas doen.’

Ivanne Santing (Student Mediaredactie ROC Midden-Nederland Media, ICT & Design College):

‘Ik denk dat je met deze methode veel dieper in je onderwerp duikt dan wanneer je gewoon snel even wat opzoekt. De samenwerking is op een gelijkwaardig niveau, doordat iedereen een stukje informatie levert en doet waar hij of zij goed in is.’

Paul Schmidt (Student Media, Arts & Performance Studies/Vrijwilligerscoördiantor Impakt Festival/activist)

‘Veel ontwikkelingen op ICT- en privacygebied zijn erg deprimerend. Bellingcat is een tegenwicht daarvoor. Ze laten zien hoe je, ondanks de macht van grote bedrijven, als individu hier tegenin kunt gaan.’

 


De Bellingcat-methode moet in ieders gereedschapskist, zegt Eliot Higgins

Steeds meer mensen horen over de Bellingcat-methode, maar online open source onderzoek is nog zeker niet overal gemeengoed. Hoe ziet de toekomst eruit en wat kunnen journalisten, educators en burgers in Utrecht doen om hier aan mee te helpen? Eliot Higgins vertelt.

Het is de ochtend van de laatste dag van de driedaagse workshop die onder leiding van Eliot plaatsvindt bij Impakt, centrum voor mediacultuur. Eliot is tevreden. “Ze zijn bezig met goede onderwerpen. Daarbij gaat het niet zozeer om grote onthullingen, maar om te begrijpen waarom open source onderzoek zo’n goed middel is.”

Verschillende achtergronden
Journalisten, activisten, studenten en educators werken tijdens de workshop samen aan een casus, waarbij ze leren om online beschikbare middelen zoals kaarten, video’s en sociale media te combineren in het achterhalen van informatie. Voor de toekomst is het belangrijk die mengeling van expertises te hebben, vertelt Eliot. “Niet alleen de professionele achtergrond is daarbij belangrijk, maar ook verschillende levenservaring.” Hoe meer verschillende mensen betrokken zijn bij de community, hoe groter de kans dat Bellingcat een beroep kunt doen op iemand met nét de juiste kennis die nodig is bij een onderzoek.

Als het aan Eliot ligt wordt de Bellingcat-methode wereldwijd onderdeel van de journalistieke ‘gereedschapskist’. Niet alleen voor het onderzoeken van kwesties op wereldniveau, zoals de MH17-ramp en de oorlog in Syrië waar Bellingcat succesvol onderzoek naar deed, maar ook voor lokale vraagstukken. “Elk onderzoek start met een vraag: is dit waar? Is dit echt gebeurd? Je kunt bijvoorbeeld kijken naar de relaties van lokale politici met groepen of individuen. Grote en kleine vragen kunnen op vergelijkbare manier worden onderzocht: kijk naar satellietfoto’s, Youtube-filmpjes. Het gereedschap is wat je leert en dat kun je inzetten bij een breed spectrum van kwesties. Hoe meer ervaring je opdoet en hoe meer gereedschap je leert gebruiken, hoe meer opties je hebt om een zaak te benaderen.”

Educators betrekken bij onderzoek
Eliot denkt nu na over manieren om zijn methode stelselmatig navolging te doen geven. “We zijn bezig met het bouwen van een community in Nederland, met de nadruk op lokale kwesties,” vertelt hij. Zo wil Bellingcat een kantoor openen in Den Haag, waar ze het Internationaal Strafhof willen helpen met open source onderzoek. In Utrecht wordt gekeken hoe de Bellingcat-methode deel uit gaan kan maken van lokale journalistiek en in opleidingen.

“Je kunt dat op verschillende niveaus doen,” zegt Eliot. “Door presentaties kun je mensen bewust maken van het bestaansrecht van open source onderzoek. Maar als je mensen het echt zelf wil laten doen, moeten zij worden begeleid door ervaren onderzoekers die echt begrijpen hoe je dit aan moet pakken”.

Foto: Pieter Kers

Het is daarom noodzakelijk om toekomstige educators actief te betrekken bij Bellingcat en zelf onderzoek te laten doen, vindt Eliot. “Anders kun je nooit het hele spectrum van mogelijkheden onderwijzen.” Eliot stelt zich een situatie voor waarin Bellingcat intensief samenwerkt met een docent, om die vervolgens te blijven ondersteunen op afstand. “Uiteindelijk zouden we een volledig lesprogramma daaromheen kunnen ontwikkelen.”

Vergroten van de community
De uitdijende community kan daarbij een bron van steun zijn. “Vanuit de groepen studenten kunnen we een netwerk opbouwen. Wanneer er op een opleiding iets gevonden wordt dat een nieuwsverhaal zou kunnen zijn, kunnen we een nieuwsorganisatie erbij betrokken. En onderzoek dat journalistiekstudenten doen kan doorgegeven worden aan ontwerpstudenten, met de vraag: hoe zetten we deze informatie om in verschillende vormen om het aan mensen te communiceren?
Uiteindelijk kunnen zo steeds meer mensen die geschoold zijn in de Bellingcat-methode een plek vinden in media-organisaties, denkt Eliot. “Het is al gebeurd bij de BBC en de New York Times.”

Daarbij moet nog wel denkomslag gemaakt worden, zegt Eliot. “Om dit werkelijkheid te laten worden moeten meer mensen deze technieken meekrijgen tijdens hun studie. Momenteel gebeurt dat nog nauwelijks.” Ook media-organisaties gebruiken sociale media vaak nog op ouderwetse wijze, vindt hij. “Ze zien het als een manier om te vertellen wat ze doen, maar nog niet als een manier om echt het gesprek aan te gaan met hun publiek.”

Wanneer steeds meer door Bellingcat opgeleide mensen nieuwswaardige verhalen gaan produceren, kan dat ook een manier zijn om traditionele media-organisaties te overtuigen van de waarde van open source onderzoek. “En dat kan weer leiden tot het aannemen van die mensen, omdat ze zien dat het ze hoogwaardig werk leveren. Zo profiteert iedereen.”


Bellingcat zet nieuwe technologische mogelijkheden in

Ontwikkelingen in technologie en media zorgen voor een crisis in het vertrouwen in de traditionele nieuwsmedia, merkt Arjon Dunnewind (algemeen directeur van centrum voor mediacultuur Impakt). Maar diezelfde ontwikkelingen bieden óók de kans voor vernieuwende journalistieke benaderingen, zoals die van online onderzoekscollectief Bellingcat.

Het was kort na de MH17-ramp dat Arjon op het internet berichten langs zag komen van mensen die op eigen houtje onderzoek deden naar de toedracht ervan. “Ik vond dat heel opvallend, omdat het geen overheden, geheime diensten of lobbygroepen waren,” vertelt hij. Het was online onderzoekscollectief Bellingcat. “Mensen die, gewoon thuis achter de computer, alles deden wat ze konden met online beschikbare informatie,” vertelt Arjon. Sinds die tijd begon hij Bellingcat te volgen.

Crisis in de traditionele nieuwsmedia
Dat was ruim voordat Impakt besloot het idee van post-truth als thema centraal te stellen in 2018, waarin Eliot Higgins en Bellingcat nu een sleutelpositie innemen. “Met de nadruk op het ‘idee’,” zegt Arjon, “want we willen dat concept eigenlijk om zeep helpen. We leven in een tijd van crisis over de betrouwbaarheid van de traditionele nieuwsmedia, kennisinstituten en politieke partijen. Het is in principe goed om alles in twijfel te kunnen trekken, maar je kunt niet leven in een wereld waar álles aan twijfel onderhevig is. Een samenleving of cultuur kan alleen goed functioneren als er voldoende duidelijkheid is over de zekerheden en waarden die je deelt.”

Als oorzaak van die crisis kun je populisme en een veranderd politiek klimaat aanwijzen, zegt Arjon, maar het hangt volgens hem ook samen met veranderingen in technologie en media. “Ik denk dat het een tijdelijke crisis is. Ook op het internet is er plek voor kwaliteitsjournalistiek, research, mensen die feiten checken en tegenstrijdige meningen naast elkaar zetten en kijken wat het meest op feiten gebaseerd is. En dat is precies wat Bellingcat doet.”

Middelen zijn voor iedereen beschikbaar
Door op internet voor iedereen toegankelijke middelen te gebruiken als foto’s, video’s en Google Earth deed Bellingcat al onderzoek naar facties in Syrië, locaties van IS-leden en recent naar de Skripal-zaak, waarin ze aantoonden dat een van de verdachten van de vergiftiging van Sergei en Julia Skripal inderdaad een Russische geheim agent is.


© Pieter Kers

“Het is een bijzondere trend die past bij onze digitaliserende samenleving, en die denk ik ook heel bruikbaar en leerzaam is voor klassieke journalisten,” vindt Arjon. “Die kunnen hun onderzoek en werk beter doen wanneer ze meer gebruik gaan maken van de middelen zoals Bellingcat als een van de eerste organisaties is gaan doen.”

Arjon ziet ook dat de Bellingcat-methode navolging krijgt bij andere groepen dan journalisten. “Je merkt dat kunstenaarsgroepen ook steeds meer op een dergelijke manier werken. Omdat die verder willen gaan dan alleen kunst maken voor schoonheid, maar ook de samenleving verder willen helpen door betekenis en duidelijkheid te scheppen.”

Presentatie, workshop en ontmoetingen
In juni 2018 gaf Eliot Higgins al acte de presence op een evenement van Impakt, en tijdens zijn aanwezigheid in oktober geeft hij een lezing op het jaarlijkse festival van de organisatie. Hij vertelt daarin over de Bellingcat-methode en over de workshop die hij met Bellingcat geeft in november. Daarnaast belegt Impakt een expert meeting, waarbij journalisten, kunstenaars en activisten bij elkaar worden gebracht. Arjon: “Die gebruiken soms vergelijkbare technieken, maar met hele andere oogmerken. Een journalist heeft een andere verantwoordelijkheid dan een activist. Door hen naast elkaar te zetten hopen we een beter beeld te krijgen van de aanvullende waarden van de verschillende velden. Hoe kunnen we al die middelen van onze digitale samenleving zelf inzetten om ons stukje burgerjournalistiek te doen?”

Naast de activiteiten het festival zal Eliot Higgins ontmoetingen hebben met verschillende Utrechtse partijen. “Daarbij gaat het om wat Utrecht kan leren van Bellingcat, maar ook wat Utrechtse partijen kunnen bijdragen aan Bellingcat. Ik stel me bijvoorbeeld voor dat we iets doen als een workshop met HKU-studenten die heel goed zijn in het maken van 3D-modellen. Zodat het arsenaal van methodes die Bellingcat kan gebruiken wordt verrijkt.”

Impakt biedt een kritische en creatieve kijk op de hedendaagse mediacultuur en op innovatieve audiovisuele kunsten in een interdisciplinaire context. Jaarlijks organiseren ze het Impakt Festival, een vijfdaags multimedia-evenement met tentoonstellingen, filmvertoningen, lezingen, paneldiscussies, performance, presentaties en artist talks op verschillende locaties in Utrecht. Ook gedurende de rest van het jaar organiseert Impakt activiteiten.


BELLINGCAT IN DE WOORDEN VAN DICHTER INGMAR HEYTZE

‘Een groep muizen zit bij elkaar en overleggen wat ze moeten doen om de kat onschadelijk te maken. Na een lange vergadering komt er eentje met de oplossing: waarom hangen ze niet gewoon een bel om zijn nek? Dan horen ze hem altijd aankomen en hoeven ze niet meer bang voor hem te zijn. Er is maar één probleem: welke muis is zo gek om dat gevaarlijke karwei op zich te nemen?

Eliot Higgins, ontwikkelaar van de Bellingcat-methode, is die muis. Zijn methode is gebaseerd op het inzicht dat één individu veel meer bewegingsvrijheid heeft dan een heel instituut. Als eenzame muis – laten we de beeldspraak hier verlaten en hem gewoon burger noemen – kun je veel sneller en eenvoudiger dingen boven tafel krijgen dan een overheid die aan wetten, verdragen, regels en schimmige diplomatieke deals is gebonden. En het mooie is dat je dat gewoon kunt doen met zoekmethodes en software die iedereen tot zijn beschikking kan krijgen. Als eenling kun je via Youtube en Google maps lijntjes met elkaar verbinden tot conclusies die overheden niet kunnen of mogen trekken, en als ze dat wel kunnen doen ze er meestal veel langer over.

Vanachter zijn eigen computer wist Higgins aan te tonen dat de Syrische regering clusterbommen en chemische wapens inzette. HIj publiceerde overtuigende rapporten over de toedracht van het neerhalen van de MH 17. In 2015 oantving hij de Hanns Joachim Friedrichs Award voor excellente journalistiek, een paar jaar nadat een internationale campagneleider bij Amnesty International had toegegeven dat Higgins veel sneller werkt dan veel gevestigde onderzoeksteams.

Tijdens zijn residentie in Utrecht wil Eliot Higgins zich richten op de ethische vragen die verbonden zijn met de Bellingcat-methode. Moet je alles wat je hebt ontdekt ook de wereld in slingeren, ook als je weet dat je daarmee wereldconflicten zou kunnen beïnvloeden? Mogen kinderen ook met deze onderzoeksmethoden in aanraking komen, en vanaf welke leeftijd? Higgins gaat het gesprek aan met beeldend kunstenaars, journalisten, wetenschappers, studenten en opiniemakers uit Utrecht.’